تربیت هنری
* جایگاه و نقش هنر در برنامه ی درسی دوره ابتدایی
هنر یک از مواد درسی دوره ی ابتدایی است که در جدول درسی پایه های اول و دوم ابتدایی ، هفته ای دو ساعت و در پایه های سوم ، چهارم و پنجم یک هفته یک ساعت و یک هفته دو ساعت به آن اختصاص داده شده است.
پژوهشگران معتقدند که هر فرد برای زندگی در جامعه یا به اصطلاح شهروند خوب بودن، باید باهوش باشد؛ زیرا هوش با توانایی حل مسائل و کارآیی درمحیط طبیعی و واقعی ، ارتباط فراوان دارد.
در کتاب «چیستی ، چرایی و چگونگی آموزش عمومی هنر» آمده است که هوش ، قابلیت حل مسئله یا تولید وخلق یک محصول یا ساخت چیزی است که در یک فرهنگ ، ارزشمند شناخته شود.(گاردنر، 1982)
در کتاب «هوش های چندگانه در کلاس درس» به نقل از گاردنر گفته شده که هوش دارای انواعی است که مرکز هر یک از آن ها در قشر خاکستری مغز شناخته شده است. انواع هوش که تاکنون شناخته شده اند، عبارتند از :
1- هوش کلامی (زبانی): توانایی کاربرد درست واژه ها و عبارت ها به صورت گفتاری و نوشتاری است. این هوش در شاعران ، نویسندگان ، وکلا و روزنامه نگاران، برجسته تر است.
2- هوش منطقی – ریاضی: توانایی استفاده ی درست از اعداد و ارقام و بیان استدلال منطقی و درست در طبقه بندی ، استنباط ، تعمیم ، محاسبه ، آزمون و فرضیه است. این هوش در علمای منطق ، دانشمندان علوم تجربی و ریاضی دانان، برجسته تر است.
3- هوش فضایی- مکانی : توانایی تفکر در قالب شکل ها و الگوهاست و مستلزم شناسایی رنگ ، خط ، شکل فضا و رابطه ای است که میان این عوامل وجود دارد. به علاوه ، توانایی تجسم و بازنمایی این عوامل است. این هوش در نقاشان ، معماران، خلبانان ، دریانوردان و جراحان برجسته تر است.
4- هوش حرکتی – جسمانی: توانایی بهره گیری از کل یا بخش هایی از بدن برای بیان افکار و احساسات است و مهارت های فیزیکی خاص از قبیل تعادل ، هماهنگی ، چالاکی، قدرت، انعطاف پذیری ، سرعت و هم چنین قابلیت های لمسی را شامل می شود این هوش در ورزشکاران ، هنرپیشگان و جراحان برجسته تر است.
5- هوش موسیقایی: ظرفیت تفکر در حیطه ی موسیقی نظیر حساسیت نسبت به صداها و ضرب آهنگ های محیط زندگی ، درک الگوهای موسیقایی ، تشخیص اصوات و ساختن موسیقی است. این نوع هوش در موسیقی دانان و نوازندگان بیشتر دیده می شود.
6- هوش درون فردی: شناخت دقیق فرد از خویشتن ، علایق ، تمایلات ، ضعف ها و قوت ها ، حالات درونی ، قدرت خویشتن داری ، انضباط فردی و عزت نفس خود است.
7- هوش میان فردی (اجتماعی): توانایی درک احساسات و حالات روحی دیگران که مستلزم حالات چهره ، صداها ،ایما و اشارات است و به برقراری ارتباط با دیگران کمک می کند. این نوع هوش در معلمان ، درمانگران ، فروشندگان و سیاستمداران برجسته تر است.
8- هوش طبیعت گرا: مهارت در شناخت و طبقه بندی گونه های مختلف – گیاهان و جانوران و محیط فردی یا سایر پدیده ها مثل تشکیل ابرها و کوه ها و توانایی تشخیص دادن موجودات زنده از غیر زنده است. این هوش در زیست شناسان برجسته تر است.
9- هوش وجودگرا: توجه انسان به مسائل زندگی غایی، کیستی انسان ، معنای زندگی، معنای مرگ ، سرنوشت نهایی انسان و جهان مادی و معنوی است. این مباحث را بیشتر افراد مذهبی یا فلاسفه بررسی می کنند.
بخشی از هوش ، جنبه ی زیستی و وراثتی دارد؛ بخشی از آن اکتسابی است و به تجربیات والدین و مربیان ، زمان و مکان تولد، پرورش فردی و اوضاع محیط وابسته است. همه ی افراد از همه ی مقوله های هوشی بهره مندند. اگر فرد از آموزش ، تشویق و استغنای محیطی کافی برخوردار باشد، قادر خواهد بود هر یک از مقوله های هوشی خود را تا سطح بالایی از عملکرد، توسعه دهد. مقوله های هوشی از طریق شرکت در فعالیت های فرهنگی ارزشمند، به تحرک واداشته می شوند و توسعه می یابند. انواع هوش به تنهایی یا در ترکیب با هوش های دیگر می توانند در حوزه های هنر ، به کار گرفته شوند و از آن ها برای تولید یا فهم آثار هنری استفاده شود.
درس هنر دوره ی ابتدایی با «ارتباط با طبیعت » شروع می شود و سپس به رشته های نقاشی ، کاردستی ، تربیت شنوایی ، قصه و نماش می پردازد. دانش آموزان در کنار این رشته ها با میراث فرهنگی نیز آشنا می شوند.
مطالعات مختلف نشان می دهد که فعالیت های هنری ، مهارت کلامی کودکان را وسعت می بخشند، قدرت بیان غیر کلامی آن ها را پرورش می دهند، بر صبر و تحمل و سعه ی صدر آن ها می افزایند و آنان را به نظم و انضباط و تمیزی پای بند می کنند.
فعالیت های هنری ، قلب و ذهن را پرورش می دهند ، قدرت یادگیری ، شناخت و تجارب مفید خود را در کنار هم قرار دهند، سازمان دهی کنند و به فهم و درک کامل تری نائل آیند. فعالیت های هنری زمینه ی مناسبی برای تجربه ی موفق در فرایند کار هستند. از این رو ، فرد با آگاهی از توانایی های خود ، به اعتماد به نفس بیشتری دست می یابد و این نیز می تواند زمینه ی تلاش بیشتر و موفقیت در امور دیگر را فراهم آورد. این ها کارکردها و نقش های اولیه ی فعالیت های هنری هستند که در صورت بها دادن به درس هنر و اجرای برنامه در ساعت مختص به آن اتفاق می افتند.
بنابراین ، می توان گفت که هنر ظرفیت های فراوانی را برای رشد مهارت های فرایندی دانش آموزان در اختیار معلم قرار می دهد. معلم با طراحی آموزشی مناسب برای ساعت درس هنر ، می تواند از قابلیت های مختلف این درس بهره گیرد.
شاید بتوان گفت که هنر به عنوان یک فرا برنامه ی درسی ، توان آن را دارد که محور ساماندهی آموزش در دوره ی ابتدایی باشد ؛ زیرا همه ی معلمان این دوره برای درس های مختلف از هنرهایی مثل نقاشی ، کاردستی ، شعر و سرود ، قصه ، نمایش و ... استفاده می کنند. البته این ها کارکردها و نقش های ثانویه ی هنر است که در سایه ی بها دادن به برنامه ی درسی هنر و فعال کردن این برنامه در ساعت مربوط به آن ، اتفاق خواهد افتاد.
در دوره ابتدایی ، فقط یک معلم آموزش همه ی درس ها را برعهده دارد. پس لازم است که او توانایی آموزش دادن همه ی درس ها را داشته باشد و آموزش مفاهیم و مهارت های درس های مختلف را در طول سال تحصیلی به گونه ای سامان دهد که دانش آموزان نگرش ها و تجربه های مورد نیاز برای زندگی را به دست آورند.
* آشنایی با برنامه ی درسی هنر دوره ی ابتدایی
رویکرد برنامه ی درسی هنر
رویکرد برنامه ی درسی هنر «تربیت هنری » است. انجام دادن فعالیت های هنری در فضایی که کودکان ، آزادانه تخیل و اندیشه کنند ، حواسشان تقویت شود ، ظرفیت های نهفته ی هوش و تفکرشان پرورش یابد، عواطف و احساساتشان توسعه یابد و استعداد و خلاقیت هایشان شکوفا شود، به «تربیت هنری» منجر می شود.
جروم هاپس من، تربیت هنری را ناظر بر حواس مختلف ، رشد تجارب حسی و لمسی ، حساسیت و برخورد عمیق با جلوه های بصری هنری و نقادی هنرمندانه می داند. در واقع از نظر وی تربیت هنری شامل آموزش حواس ، رشد تجارب بصری، آفرینش و فهم اشکال نمادین بصری و نیز رشد آگاهانه ی تصورات بصری در نقاشی ، مجسمه سازی ، هنرهای تزیینی وآموزش در زمینه های کاربرد و اعمال قضاوت نقادانه ی تجارب بصری است.
«تربیت هنری» باید طوری برنامه ریزی و اجرا شود که با گذشت زمان ، دانش آموزان مستقل شوند و وابستگی آن ها به معلمان و نهادهای آموزشی کاهش یابد. دانش آموزان باید بتوانند خود ، فرایند فعالیت هنری را طی کرده و محصول هنری مورد نظر را تولید کنند. توجه به تفاوت های فردی دانش آموزان و سطح رشد هر یک از آنان،یکی از ویژگی های تربیت هنری است که شیوه ی برخورد با دانش آموزان را تبیین می کند.
آن چه در مباحث مربوط به تربیت هنری نیز مطرح می شود ،ایجاد شرایط لازم برای رشد خلاقیت و تخیل کودکان و آشنا کردن آن ها با شیوه های بیانی و ابراز هنرمندانه ، طراحی و اجرای هنری ، کسب آگاهی از هنر و تاریخ و قدردانی از هنرمندان و آثار هنری و ارزشمند شمردن آن هاست.
دانش آموزان باید یاد بگیرند که چگونه ببینند ، بشنوند ، ارتباط برقرار سازند و به سوی تولید محصول هنری حرکت کنند. آن ها می آموزند که چگونه محیط می تواند به احساس و عمل آن ها شکل دهد و چگونه با فعالیتی منظم و هدفمند می توانند قابلیت های وجودی خود را برای بیان هنری رشد دهند.
«تربیت هنری» را به پنج موضوع کلی می توان تفکیک کرد که عبارت اند از :
1- زیبا شناسی 2- ارتباط با طبیعت 3- آشنایی با تاریخ هنر 4- تولید محصول هنری 5- نقد هنری
این مباحث ، مهم ترین عناصر آموزش هنر از دوره ی ابتدایی تا دانشگاه هستند و بنابر سطح آموزش و متناسب با سنین آموزشی ، باید مطرح شوند.
1- زیباشناسی : از آن جا که هنر مبتنی بر شناخت زیبایی و آفرینش زیبایی است ، خلاقیت ، ابداع و آفرینش یک اثر زیبای هنری ، جز با شناخت مفهوم جمال و زیباشناسی میسر نمی شود.به تعبیری ، مفهوم تربیت هنری که به هنر خلاق مربوط می شود می تواند به فرایند رشد تیزبینی سرعت ببخشد و حساسیت فرد را نسبت به زیبایی افزایش دهد. زیبایی ها ، چه آن ها که در نمایشگاه طبیعت اند و چه آن ها که محصول فکر و ذوق انسان اند ، از دیدگاه اسلام محبوب و مطلوب اند و همه ، مستند به خدا هستند. پس ، از اولین قدم ، آشنا کردن کودکان با زیبایی های محسوس موجود در طبیعت باعث تقویت حس زیباشناسی و زیبادوستی در آن ها می شود و آن ها را از زشتی ها دور می کند.
2- ارتباط با طبیعت: طبیعت با همه ی اجزاء و در همه ی نشانه هایش زیباست، طبیعت برای همه زیباست. کودک ، جوان و پیر ، روستایی و شهری ، عالم و هنرمند و ... همه و همه ، طبیعت را دوست دارند و آن را در نهایت کمال ، می شناسند.
آمیختگی با طبیعت و تاثیر پذیری از آن ، در زندگی و آثار انسان هویداست. ساخته های بشری از آغاز تاکنون از طبیعت الهام گرفته اند. انسان با دقت در محیط پیرامون خود ، به نکات و ظرایفی دست یافته و توانسته است به اختراعات و ابداعات تازه ای دست یابد. پس ، توجه به طبیعت و دقت در مشاهده ی آن و دیدن آن چه در اطراف ماست، بر یادگیری و تجربه های ما تاثیر بسیار مهمی دارد.
شناخت پدیده های طبیعی و پرورش حساسیت حواس ، زمینه ی مناسبی را برای فعالیت هنر ایجاد می کند و ایجاد حساسیت و شناخت در ذهن کودکان ، زمینه های رشد و خلاقیت را فراهم می آورد. و باعث لطافت بیشتر روحیه ی آنان می شود.
3- آشنایی با تاریخ هنر: در جریان تربیت هنری ، کودکان با فرهنگ و هنر ایرانی آشنا می شوند. آن ها آثار هنری و تاریخی و نیز آداب و رسوم و سنت های پسندیده ی کشور خود را در قالب آشنایی با میراث فرهنگی و هنری ایران می شناسند. میراث فرهنگی که گنجینه ای از دانش ها ، مهارت ها ، فنون ، عواطف ، زیبایی ها و هنرهاست، می تواند ما را آموزش دهد، الهام بخش اندیشه و کار هنری ما و آیندگان مان باشد و نیز ، به ما در رسیدن به ایده ها و آثار جدید علمی و هنری کمک کند.
4- تولید محصول هنری : کودکان تخیلات (دنیای خیال) خود را با استفاده از ابزار و مواد گوناگون به صورت اثر هنری ارائه می کنند. آن ها در فرایند فعالیت هنری، راه های مناسب تری را کشف می کنند و علاوه بر عرضه محصولی تازه ، به بیان هنری نیز دست می یابند، بدین ترتیب، بین ابزار ، اشیا ، تفکرات ، احساسات و تخیلات خود ارتباطی تازه برقرار می سازند و به پدیده ها و اشیای پیرامون خود ، نگاهی متفاوت پیدا می کنند. این گونه است که کودک با انواع صورت ها خیالی دیداری ، شنیداری و ... خیال پردازی می کند و با ابتکار خود ، به ابداع و خلق آثار تازه ای دست می زند. بنابراین ، به منظور ایجاد فرصت برای بروز خلاقیت در کودکان ، باید آن ها را در یافتن راه مناسب بیان هنری آزاد گذاشت و از دادن الگوها ، نقش ها ، رنگ ها و حرکتهای از پیش تعیین شده ، اجتناب کرد.
5- نقد هنری: در پایان هر فعالیت هنری لازم است کودکان را تشویق کنیم که در باره ی فعالیت و اثر هنری خود توضیح دهند و دانش آموزان دیگر نیز آن چه را می بینند ، بیان کنند، به این ترتیب ، مقدمات آشنایی با نقد و تجزیه و تحلیل هنری فراهم می شود. توصیف موضوع و داستان کار عملی و نیز شیوه ی اجرای آن توسط دانش آموز، مهم ترین بخش از وارد شدن به حوزه ی نقد هنری است. البته مسئله ی مهم این است که بیش از هر چیز ، نکته های مثبت و پسندیده ی فعالیت ها و آثار هنری دانش آموزان مورد تشویق قرار گیرد.
اصول برنامه ی درسی هنر
1- برخورداری درس هنر از جایگاهی مستقل و تعریف شده
2- جامعیت محتوایی
3- انعطاف پذیری
4- کودک محوری
5- پرورش خلاقیت
6- تلفیق رشته های هنری
7- یادگیری مشارکتی
8- پویایی و استمرار
1- برخورداری درس هنر از جایگاهی مستقل و تعریف شده
درس هنر ، در ردیف هفتم جدول مواد درسی دوره ی ابتدایی قرار گرفته است. به این اعتبار، در پایه های اول و دوم ، هفته ای دو ساعت و در پایه های سوم ، چهارم و پنجم ، در یک هفته دو ساعت و در یک هفته ،یک ساعت به درس هنر اختصاص دارد. در این دو ساعت، برنامه ی درسی هنر در کلاس ها اجرا می شود.
معلم به تناسب شرایط کلاس و مدرسه ی خود ، برنامه این دو ساعت را تنظیم می کند اما از آن جا که فعالیت هنری باعص شادی ونشاط بچه ها می شود و آن ها را برای یادگیری درس های دیگر آماده می کند ، توصیه می شود که این درس ، در دو روز مجزا و در ساعت دوم قرار گیرد، به جز برای فعالیت هایی که طولانی است و به دو ساعت پشت سر هم نیاز دارد.
2- جامعیت محتوایی
درس هنر از تنوع رشته های هنری برخوردار است . در این درس ، رشته های نقاشی ، کاردستی ، تربیت شنوایی ، قصه ونمایش درکنار هم قرار گرفته اند.این رشته ها علاوه بر داشتن عناصر مشترکی چون زیبایی ، هر یک مبانی ، زبان و کارکردهای ویژه ی خود را دارند.
3- انعطاف پذیری
محتوای درس هنر ، در رشته های مختلف طراحی شده است. نگاهی به گذشته ی تاریخی ایران اسلامی ، وسعت جغرافیایی و تنوع قومی و فرهنگی آن نشان می دهد که هنرهای بومی متعدد و متنوعی در مناطق مختلف وجود دارد. معلم ها ، دانش آموزان ، کلاس های درس و مدرسه ها نیز در همه جا یکسان نیستند.
در درس هنر ، بخش هایی به عنوان فعالیت های یادگیری تنظیم شده است. اجرای مو به موی همه ی فعالیت ها در هیچ جا اجباری نیست. معلم ، امکانات ، وسایل ، ابزار و مواد در دسترس ، خواسته ها و توانایی های دانش آموزان و فضای کلاس و مدرسه را می شناسد. پس با نگاهی دقیق به تعدد و تنوع رشته ها ، فعالیت های یادگیری ، کارکردها و نقش اولیه ی فعالیت های هنری ،با در نظر داشتن رویکرد برنامه ، حفظ اصول و برای رسیدن به اهداف آن ، طراحی آموزشی هر جلسه ی درس خود را انجام می دهد. دانش آموزان در انتخاب موضوع فعالیت ، وسایل ، ابزار و مواد ،چگونگی طی فرایند فعالیت هنری ، محل نشستن ، انتخاب شریک و ... نسبتاً آزاد هستند و در قبال این ازادی ،مسئول انجام دادن به موقع فعالیت هایش است.
4- کودک محوری
دانش آموزان به طور فطری فعال و جست و جو گرند. برنامه درسی هنر بر «فعالیت دانش آموزان » تمرکز دارد. معلم شرایطی را فراهم می آورد تا دانش آموزان توانایی های حسی – حرکتی و قدرت تخیل و تفکر خود را طی فرایند فعالیت و ارائه ی یک محصول هنری بیان کنند و ارتقا بخشند. معلم با دقت در گفت و گوهای خود با دانش آموزان و مشاهده ی رفتار آنان در کلاس ،از علایق ، تمایلات و تجربه هایشان آگاه می شود و در می یابد که هر یک از آنان ، چگونه مفاهیم را یاد می گیرند و مهارت ها را کسب می کنند ، در نتیجه ،او خواهد توانست برای هر جلسه ی درس هنر برنامه ای روشن و واضح ، متناسب با دانش آموزان خود طراحی و اجرا کند ؛ به طوری که آنان قادر به انجام دادن آن باشند و احساس آزادی و حق انتخاب خود را در آن تجربه کنند.
5- پرورش خلاقیت
هر انسانی به طور نسبی قادر به انجام دادن کاری خلاق است. خلاقیت را «تولید یک ایده یا محصولی نو» تعریف کرده اند.چیزی که تاکنون از نظر فرد پنهان بوده ، ولی با اشراف بر قوانین هستی ، آن را کشف کرده است. عناصر خلاقیت نیز دو گونه اند ؛ برخی از آن ها ژنتیکی و برخی اکتسابی یا محیطی و اجتماعی اند. به طور کلی فضایی که کودکان در آن خلاقیت خود را بروز می دهند و میزان خلاقیتی که از خود نشان می دهند، به آموزش ، تجربه و سطح پرورش فکری و جسمی آن ها بستگی دارد. همه ی کودکان از انواع هوش برخوردارند. هوش همراه با آموزش مناسب و کسب تجربه ،مهارت های لازم برای خلاق بودن را در اختیار آنان قرار می دهد. «بزرگ ترین کمک معلم در پرورش خلاقیت دانش آموزان ، کمک به آن ها برای یافتن عوامل موثر بر خلاقیت و گسترش آن هاست. این عوامل عبارت اند از : «توانایی های فردی ف کسب مهارت های انجام دادن کار ، انگیزه درونی ، تفکر خلاق و فضای شاد.» (ترزا آمابلی ، 1377)
6- تلفیق رشته های هنری
در برنامه درسی هنر ، رشته های مختلفی مانند نقاشی ،کاردستی ، تربیت شنوایی ، قصه و نمایش ،آشنایی با میراث فرهنگی و ... طراحی شده است. وجود این رشته های متعدد برای برقراری ارتباط حسی و عاطفی با طبیعت و محیط ، درک زیبایی ها و الهام گرفتن از آن ها ، پرورش هوش های چند گانه وتوسعه ی تفکر ، ضرورتی اجتناب ناپذیر است.در طبیعت ، رنگ ها ، شکل ها ، صداها ، حجم ها ، اندازه ها و ... آن چنان با هماهنگی و نظمی زیبا در هم آمیخته اند که آن ها را جدا از هم نمی توان درک کرد. درکلاس هنر نیز مجموعه ای از فعالیت های هنری به گونه ای طراحی می شوند که یک دیگر را تکمیل کنند و در کنار هم زیباتر ، لذت بخش تر ، موثرتر و با معناتر جلوه کنند.برای مثال ، بچه ها پس از گوش دادن به یک قصه در باره ی عناصر آن ، اوج و پایان قصه گفت و گو می کنند. سپس خود را به جای قهرمانان قصه قرار می دهند و حرکات و صدهای آن ها را تقلید می کنند.در باره ی قسمتی از قصه که جذاب تر بوده و توجه آن ها را جلی کرده است. نقاشی می کشند و کاردستی درست می کنند. اگر کسی درمورد قسمتی از قصه ، شعری می داند ، آن را می خواند و بچه های دیگر با دست زدن او را همراهی می کنند. در پایان هر بخش هم ، بچه ها کارهای یک دیگر را می بینند و در باره ی کار خود برای دیگران توضیح می دهند و به توضیحات دیگران در مورد کار خود گوش می دهند.
7- یادگیری مشارکتی
دانش آموزان از طریق مشارکت فعال در تجربه های هنری ، با حوزه های مفهومی و مهارتی بسیاری مواجه و آشنا می شوند و آن ها را یاد می گیرند. برای جلب مشارکت دانش آموزان ، باید علاقه ، استعداد و نیازهای آنان را در نظر گرفت و به آن ها مسئولیت داد تا در برنامه ریزی ساعت درس هنر سهیم باشند و اجرای برنامه ها و حتی طرح مقررات و اجرای نظم کلاسی را برعهده گیرند.
در مورد فعالیت های گروهی لازم است آزادی و حق انتخاب شریک ، برای دانش آموزان محترم شمرده شود. تشکیل گروه و تعیین موضوع فعالیت برعهده ی گروه است و معلم بر مشارکت فعال همه ی اعضای گروه نظارت کلی می کند. لازم است گروه یک نماینده داشته باشد که اثر تولید شده را ارائه کند و چگونگی تهیه ی آن را گزارش دهد. پس از تولید اثر هنری نیز بچه ها در گروه های بزرگ یا کوچک به مشاهده ، بررسی وتوصیف آثار بپردازند وهر کس ، علاوه بر اینکه کار خود را برای دیگران توضیح می دهد ، در باره ی کاری که دوستش انجام داده است ، اظهار نظر کند.
8- پویایی و استمرار
اصل انعطاف پذیری به عنوان عامل درونی بر پویایی و استمرار برنامه درسی موثر است. تحولات ، نوآوری های هنری و فناوری های نوین در روش های تولید هنری ، نیز در گذر زمان به عنوان عوامل بیرونی بر این برنامه تاثیر می گذارند. مجموعه ی این عوامل بازنگری در برنامه توسط برنامه ریزان و روز آمد شدن آن را به ضرورتی اجتناب ناپذیر تبدیل می کند.
اهداف برنامه ی درسی هنر
اهداف این برنامه درسی ، هم سطح با اهداف بخش فرهنگی و هنری ، در سه حوزه ی دانش ، مهارت و نگرش تدوین شده اند اما از آن جا که هیچ مهارتی بدون دانش و آگاهی ایجاد نمی شود و هیچ فعالیتی بدون انگیزه و خواست انجام نمی پذیرد، تفکیک کامل این سه حوزه نیز امکان پذیر نیست. تفکیک صوری این حوزه ها از یک دیگر فقط برای سهولت طراحی قسمت های دیگر برنامه انجام شده است.
اهداف حوزه ی دانش
1- آشنایی با طبیعت به عنوان منبع الهام آفرینش های هنری
2- آشنایی با رشته های هنری (نقاشی ، کاردستی ، تربیت شنوایی ، قصه گویی و نمایش)
3- آشنایی مقدماتی با ابزار و مواد هر یک از رشته های هنری
4- آشنایی با میراث فرهنگی و هنری
اهداف حوزه ی مهارت
1- توسعه ی مهارت های حسی
2- توسعه ی مهارت های گفتاری
3-توسعه ی مهارت های حرکتی برای کاربرد مواد ، ابزار و فنون ساده ی هنری
4- توسعه ی قابلیت ها ی تفکر
5- توانایی بیان افکار و احساسات در قالب های هنری
6- توسعه ی مهارت های اجتماعی
اهداف حوزه ی نگرشی
1- توجه به زیبایی ها و پرورش حس زیباشناسی
2- تمایل به ابراز افکار و احساسات
3- توجه به توانایی های خود و کسب اعتماد به نفس
4- علاقه به کاوشگری و کسب تجربه در رشته های مختلف هنری
5- توجه به حفظ آثار هنری و میراث فرهنگی
6- تمایل به برقراری ارتباط و مشارکت در فعالیت های گروهی
توصیه هایی به معلمان برای اجرای هرچه بهتر برنامه در کلاس
1- باید همیشه آماده باشید که در کلاس هنر با هر کار جدید ، عجیب و غیر قابل تصوری روبرو شوید؛ خلاقیت کودکان محدوده ای ندارد. در اغلب موارد ، اجازه ی فعالیت آزاد هنری را به دانش آموزان بدهید و در عین حال ، به رویکرد و اهداف برنامه توجه داشته باشید.
2- درک هنری، از تجربه های هنری ناشی می شود. بررسی اثار کودکان ، گفت و گو در باره ی آن ها ، نمایش دادن آثار هنری مختلف درکلاس و اجرای فعالیت های هنری با هدایت و رهبری شما به عنوان معلمی هوشیار ، به شکل گیری دانش ونگرش لازم برای درک آثار هنری در کودکان کمک می کند. در تربیت هنری ، معلم به دانش آموزان کمک می کند تا شیوه های حل مسئله را بیابند اما هرگز جواب را ارائه نمی دهد.
3- اگر بعضی از دانش آموزان به برنامه ی خاصی علاقه نشان نمی دهند، نباید اصرار داشته باشید که حتماً آن فعالیت را انجام دهند بلکه زمینه ی انجام دادن فعالیت های دیگری را فراهم آورید تا دانش آموزان احساس موفقیت کند و شاد و با نشاط باشد و اشتیاق به انجام دادن فعالیت های بعدی، در او ایجاد شود.
4- تنظیم وقت برای اجرای فعالیت های هنری مسئله مهمی است . هیچ گاه دانش آموزان نباید احساس کنند ک به شتاب وا داشته شده اند. برای صرفه جویی در وقت ، توزیع، جمع آوری و نگه داری وسایل ، جمع آوری و نمایش کارها ، نظم و نظافت کلاس را بر عهده ی دانش آموزان بگذارید تا بتوانید زمان مورد نیاز برای کارها را تنظیم کنید و بدانید که در هر حال، مدیریت کلاس و کنترل فضای کلاس بر عهده ی معلم است. برای اجرای بعضی از فعالیتها که طولانی است، دو ساعت هنر را پشت سر هم در یک روز قرار دهید.
5- در شروع کلاس، فضای مناسبی را برای گفت و گو ایجاد کنید تا دانش آموزان ایده های خود را مطرح کنند و در باره ی آن چه از برنامه فهمیده اند ، به گفت و گو بپردازند. اگر همه ی مباحث را شرح دهید و مثال یا پیشنهاد را جایگزین توصیف مسئله کنید، خلاقیت دانش آموزان را از بین می برید.
6- با استفاده از منابع مختلف ، مانند گردش در طبیعت مشاهده ی نمونه های طبیعی در کلاس ، بازدید از موزه ها و نمایشگاه ها و کارگاه های هنری ، نمایش عکس و اسلاید و فیلم، شناخت دانش آموزان را از هر موضوع کامل کنید ودید آن ها را نسبت به برنامه وسعت دهید. در هر فرصت ارزش فعالیت های منحصر به فرد هنری را به دانش آموزان گوشزد کنید تا آن ها با استفاده از تخیل و ذهن خود، از وابستگی به طرح های لیشه ای و قراردادی و تکراری و یکنواخت رها شوند و با تکیه بر استعداد و خلاقیت خود ، اعتماد به نفس پیدا کنند.
7- در کار گروهی دو نفری یا چند نفری، ایجاد ارتباط دوستانه در دست یابی به نتیجه ی بهتر تاثیر چشم گیری دارد. گروه بندی دانش آموزان را با نظر خودشان انجام دهید. کارهای گروهی را پس از گذشت مدتی از آغاز سال تحصیلی ، شروع کنید. بچه ها درکار گروهی به نقش دیگران پی می برند و همکاری و هماهنگی و مشورت را یاد می گیرند و اهمیت آن را درمی یابند.
8- در پایان هر جلسه ، چند دقیقه را به ارزش یابی فعالیت ها اختصاص دهید؛ به این ترتیب، هر دانش آموز پس از انجام دادن فعالیت، کار خویش را به نمایش می گذارد. دانش آموزان همه ی نمونه ها را می بینند و در مورد آن ها گفت و گو می کنند. آن ها یاد می گیرند که در باره ی کار خود و هم کلاسی هایشان اظهار نظر کنند تا نکته های مثبت کارها بارز شود، اطراف خود را خوب مشاهده کنند و اشیا و پدیده های تازه ای را کشف کنند، روش های تازه ای برای اجرا بیابند و به تدریج ، هر چه را در ذهن تجسم می کنند ، به راحتی اجرا کنند.
9- از والدین بخواهید ضمن ایجاد فضایی محبت آمیز و گرم در خانه ، تجربه های مفید خود را در قالب خاطرات یا قصه هایی، در اختیار فرزندان خویش قرار دهند تا زمینه ای برای شکوفایی خلاقیت آن ها باشد. هم چنین ف آن ها را توجیه کنیدتا کارهای هنری فرزندان خود را با همان دید کودکانه و متناسب با توانایی ها و ذوق کودکانه بنگرند و در هیچ موردی ، آن ها را سرزنش و توبیخ یا حتی تشویق بی مورد نکنند، والدین باید بدانند که کودکان با تخیلات و ایده آل هایشان زندگی می کنند.
10- از والدین بخواهید که به فرزندانشان در تهیه ی مواد و ابزار و وسایل لازم برای انجام دادن فعالیت های هنری کمک کنند. این وسایل ، بسیار ساده اند و لازم است مطابق دستور کار هر جلسه ، تهیه شوند؛ انواع مواد رنگین و کاغذ و مقوا، قوطی مقوایی خالی ، چسب ، کاغذهای باطله ، نوارها و نخ های رنگین و دیگر مواد تزیینی از جمله ی این وسایل اند. همچنین لازم است لباسی مناسبی در اختیار کودکان قرار دهند تا در ساعت درس هنر برای محافظت از لباس مدرسه ، آن را بپوشند. در ضمن ، والدین باید فرزندان خود را به رعایت بهداشت ،ایمنی و نظافت تشویق کنند.
الفبای تصویری
الفبای تصویری : نقطه – خط – شکل – بافت
نقطه :
نقطه ها در طبیعت بسیار متنوع اند.بسیاری از آن ها در حقیقت حجم های بزرگی هستند که از فاصله ی دور ، نقطه به نظر می آیند. مانند ستارگان.بعضی از نقاط ، حرکت دارند و از این طریق توجه بیننده را جلب می کنند. قطره های باران و پرواز زنبورها.
خط:
تنوع خطوط در طبیعت بسیار زیاد است. بعضی از خطوط طبیعی ، دائمی نیستند؛ مانند نقش های شن ها روان بیابان یا ترک های خاک در کویر که متناسب با شرایط آب و هوایی ، تغییر می کنند. ریزش آّب، رگبار و خطوط موج ها روی ساحل هم ناپایدار و متغیر است. کودکان تندر ، تنه و شاخه ی درختان ،راه راه های بدن گورخر ، رگ برگ های گل و ... را می شناسند.
به طور کلی ، سه دسته خط وجود دارد: خطوط مستقیم ،منحنی و شکسته. انواع خط مستقیم در طبیعت (مانند ساقه ی نی) و در محیط زندگی (مانند تیر چراغ برق) وجود دارد. انواع خطوط منحنی هم در طبیعت (کوهان شتر) و محیط زندگی (خطوط سقف های گنبدی دیده می شود. خطوط شکسته هم در طبیعت (مانند لبه ی صخره ها) و محیط زندگی (لبه ی تیغه ی اره) وجود دارند.
بعضی از دانش آموزان ، در طبیعت بیشتر به شکل ها توجه می کنند. شکل های متنوع طبیعت به صورت سطح ها و حجم های گوناگون دیده می شوند. ما در طبیعت ، بیشتر با شکل آلی سر و کار داریم؛ مانند برگ ها ، سنگ ها ، ابرها و بدن حیوانات. ماه ،خورشید و بسیاری زا نمونه های طبیعی حجم های کروی هستند که اغلب به صورت سطح، دیده می شوند. بعضی از حجم ها متغیر و در حال حرکت اند؛ مانند امواج بزرگ آب یا توده های ابر. کودکان باید به تنوع شکل ها و تفاوت سطوح و حجم ها توجه کنند و به مقایسه ی نمونه ها بپردازند. آن ها برای فعالیت های هنری بسیار مفید است.دانش آموزان هنگام انجام دادن فعالیت نقاشی ، سطح را تجربه می کنند و در فعالیت های کاردستی ، به تجربه ی حجم می رسند. در هر دوی این فعالیت ها کودکان شکل سازی می کنند.
توجه به حجم ها در طبیعت و محیط شباهت هایی میان آن ها و شکل های آشنا برای کلاس هنر مفید است. به این ترتیب ، کودکان می آموزند که با دیدن هر چیز آن را در ذهن خود به صورت دیگری تجسم کنند و سپس ، هنگام انجام دادن فعالیت هنری شکل ها را با تغییرات ساده به چیز جدیدی تبدیل کنند.
دانش آموزان در طبیعت مجذوب رنگ های ، گل ها برگ ها ، حشرات و .... می شوند. معلم بر اهمیت رنگ های طبیعت تنوع و جذابیت آن ها تاکید کرده و کودک را به بررسی هماهنگی رنگ ها در طبیعت تشویق می کند. به علاوه ، از او می خواهد که به رنگ های ذهنی خویش توجه کرده و آن ها را به کار گیرد.
دانش آموزان در تجربه ی آزاد گردش در طبیعت ، پوست درختان ،سنگ ها ، برگ ها و... نمونه های متنوعی را لمس می کنند. تفاوت تجربه های لامسه ای ، آن ها را به درک عنصر بصری دیگری به نام بافت هدایت می کند. بافت ، پوشش ظاهری پدیده هاست که گاه فقط دیدنی است(ارزش بصری دارد) و گاه با لمس کردن هم احساس می شود ( ارزش بصری – لامسه ای دارد).
در طبیعت علاوه بر عناصری چون خط ، شکل رنگ و بافت ، ویژگی هایی چون نظم ، حرکت ، تقارن ،تناسب ، تعادل ، ریتم و هماهنگی وجود دارد. فعالیت های ساده تر و مفیدتری را می توان در کلاس تجربه کرد ؛ برای مثال ،معلم می تواند از کودکان بخواهد برگ ها ، میوه ها ، سبزی ها ،حشرات و ... را با ذره بین مشاهده کنند تا نظم ، تقارن ، هماهنگی و ... را در طبیعت ببینند. سپس ، به هر چه در اطرافشان است ، با دقت نگاه کنند و آن ها را به خاطر بسپارند. پس از بررسی این ویژگی ها در طبیعت و محیط پیرامون و انجام دادن فعالیت های متعدد ، مفهوم هماهنگی و زیبایی در ذهن کودکان شکل می گیرد.
با انجام دادن فعالیت های هنری و گفت و گو در مورد زیبایی طبیعت و آثار هنری ، کم کم ذوق زیباشناسی در کودکان پرورش می یابد. پرورش خلاقیت و ذوق زیباشناسی در کودکان ، در همه ی فعالیت ها ،محیط زندگی و کار آن ها تاثیر چشم گیری دارد. بازدید از موزه ها ، مکان های تاریخی و فضای طبیعی هر منطقه ، دیدن تصاویر متنوع طبیعت در فصل های مختلف ، مشاهدهی فیلم هایی از مناطق مختلف آب و هوایی کره ی زمین ،دیدن کتاب مجموعه آثار هنری ایران و جهان هم در تربیت ذوق زیباشناسی کودکان موثر است.
نقاشی
نقاشی فعالیتی آشنا و عادی است که بر رشد ذهنی بچه ها تاثیر زیادی دارد. کودکان به نقاشی علاقه دارند و با هر چه در دسترس شان باشد، طرح هایی می کشند که متناسب با سن و روحیه ی آن هاست. این طرح ها به مرور و با رشد کودک ، کامل تر می شوند و برای ما ، مفهوم روشن تری پیدا می کنند. یک جنبه ی کشیدن نقاشی ، بازی و سرگرمی و جنبه ی دیگر آن ، رشد و تکامل ذهن و پیشرفت توانایی است. کودکان عواطف درونی خود را که برای ما دست نیافتنی هستند، در نقاشی هایشان نشان می دهند.
با تایید و تشویق کارهای هنری کودکان ، می توان اعتماد به نفس آن ها را تقویت و شوق تجربه های بعدی را در آنان ایجاد کرد. لذت نقاشی کردن و ساختن چیزی ، برای کودک به معنای مفید ،سازنده ، توانات و مبتکر بودن است و تاثیر مهمی بر ذهن او می گذارد؛ به همین دلیل ، در فعالیت هایی چون نقاشی به هیچ وجه نباید از الگو یا مدل استفاده کرد. بچه ها باید آزادانه در مورد موضوع فکر کنند و ایده ی خود را در حد توانایی شان اجرا کنند تا از درون ارضا شوند . با توجه به این دیدگاه ، نقاشی کودکان جنبه ی تربیتی دارد نه آموزشی.
ویژگی های نقاشی کودکان
نقاشی پلی برای برقراری ارتباط با درون کودکان است. آن دنیای شخصی خود را می آفرینند و واقعیت ها را همان گونه که می دانند و می شناسند ، می کشند. در واقع آن ها نه فقط آن چه را می بینند ؛ بلکه آن چه را از جهان پیرامون درک می کنند ، می کشند، به همین دلیل نقاشی ها با تصویر بزرگسالان متفاوت است.
در نقاشی کودکان ، گاه تنه ی درخت زرد ، آسمان صورتی ، گربه قرمز و صورت انسان بنفش می شود. احساس کودک به هر چیز رنگ تازه ای می دهد ؛ به همین دلیل ،معلم می تواند از دانش آموزان بخواهد که هر یک مثلاً خانه ، درخت ، گربه و مورچه و ... ذهنی خود را بکشند و آن را به هر رنگی که در ذهن مجسم کرده اند، نشان دهند.
تلفیق چند فضا یا مکان در یک نقاشی ،نمایش درون خانه ها و کشیدن اشیای و آدم های پشت دیوار و ... ،نشان دادن چند اتفاق پیاپی به صورت هم زمان ، ترسیم اشیاء و موجودات به شکل جدید و غیر عادی ، به تصویر کشیدن اشیاء و موجودات به شکل های عجیب (مانند کشیدن درختان اطراف جاده به صورت خوابیده یا نمایش دادن چهار پایه ی میز از چهار طرف آن) ، رنگ آمیزی به شیوه ی غیر واقعی ، تغییر اندازه ها (کودک آن چه را می شناسد و بهتر درک می کند ، بزرگ تر و اهمیت تر می کشد) و ... از ویژگی های کار کودکان هستند که همراه با تغییرات جسمی و روحی کودک ، به تدریج از بین می روند.
عواطف و افکار کودکان از طریق تغییر شکل ها و رنگ ها ،جابه جایی عناصر ، بزرگ و کوچک کشیدن موضوعات به دلخواه و ... نمایش داده می شود. تمایل به کشیدن تصاویر نزدیک به واقعیت در کودکان، متفاوت است گاه زودتر و گاه دیرتر به وجود می آید.
در پایه های اول ،دوم و سوم ، ذهن کودکان در ایجاد تصاویر شخصی خلاق است؛ از این رو ،معیار سنجش موفقیت معلم در ارائه ی روش صحیح کار این است که کودکان از یک موضوع، تصاویر متنوعی بسازند. اگر هر یک از آنان خانه ، زنبور ، درخت ،گل ، فیل ،ماهی و ... ذهنی خود را بکشد ،مشخص می شود که مدل یا سلیقه ی خاصی به آن ها تحمیل نشده است؛ یعنی معلم آنان را آزاد گذاشته و به سوی تصاویر درونی هدایت کرده است.
در هیچ شرایطی برای کودکان شکلی نکشید ، رنگ انتخاب نکنید ، الگو یا مدل نقاشی ارائه ندهید بلکه تنها به آن ها کمک کنید تا تصویرهای ذهنی جالب و تازه ای بکشند و آن ها را رنگ آمیزی کنند تا خلاقیتشان پرورش یابد.
مبانی نقاشی کودکان
فعالیت نقاشی ، کودکان را به «خوب دیدن» و «دقیق و عمیق دیدن» تشویق می کند . توجه دقیق کودک به آن چه با چشم می بیند یا تصاویری که با تخیل در ذهن خود می سازد به او کمک می کند بهتر نقاشی کند. معلم در نقاشی، هر دو جنبه (خوب دیدن و دقیق و عمیق دیدن) را تقویت کرده و ترسیم و هماهنگ کردن اجزای موضوع را در صفحه هدایت می کند. حساسیت بصری کود بر نحوی دیدن و رسم کردن تصاویر تاثیر می گذارد.
باید توجه کودکان را در فرصت های مناسب به شکل های متنوع طبیعی و ساخته ی دست بشر ، تنوع رنگ ها ، بافت های گوناگون طبیعی و مصنوعی و به طور کلی ، دقت در دیدن و درک موضوعات مختلف جلب کرد. برای مثال ، دیدن یک ذرت در کلاس و مشاهده ی قسمت های مختلف آن زیر ذره بین ، شمرده دانه های هر ردیف، لمس کردن پوست ذرت و بو کردن کاکل آن ، دیدن برش عرضی و طولی ذرت و بررسی آن برای کودکان بسیار جذاب است.
گردش در طبیعت ، آوردن اشیای مختلف به کلاس ، جمعی آوری نمونه های برگ ها ، سنگ ها ، صدف ها و ... نمایش دادن عکس ها یا فیلم هایی از پدیده های متنوع طبیعی (مانند حیوانات ،حشرات ، پرندگان ، ماهی ها ، قارچ ها صدف ها ، سنگ ها و ...) به تقویت حساسیت و دقت بصری کودکان کمک می کند . با این همه ممکن است کودکان هنگام نقاشی کردن به رنگ ها ،اندازه ها و حتی شکل های ذهنی بیش از آن چه به صورت واقعی می بینند ، گرایش داشته باشند. معلم با توجه به توان هر یک از دانش آموزان ، نقاشی های متنوع آن ها را از یک موضوع می پذیرد.
وقتی شاگردان شروع به نقاشی می کنند، معلم نیز آن ها را در مورد ایجاد هماهنگی ، نظم و زیبایی بیشتر راهنمایی می کند. کودکان ، نظم و ترکیب زیبا را از طبیعت و محیط زندگی ، معلمان ،والدین ، همسالان ، آثار هنری و حتی اشیای طراحی شده در خانه، مدرسه و اجتماع می آموزند.
وسایل و ابزار نقاشی
به طور کلی مجموعه ی وسایلی که برای نقاشی به کار می روند ، به سه بخش تقسیم می شوند:
1- وسایل تاثیر گذار (مثل : مداد و پاستل)
2- وسایل تاثیر پذیر (مثل : کاغذ و مقوا)
3- وسایل کمکی (مثل : چسب ، گیره و تخته ی زیر دستی)
در پایه اول ابتدایی لازم است کودکان سه رنگ اولیه و ترکیب آن ها را بشناسند و در کارهای خود به کار برند.بهتر است این آموزش از روز اول کلاس نقاشی آغاز شود. ممکن است بعضی کودکان ،بنابر توانایی و تجربه ی فردی شان ، تعداد بیشتری از رنگ ها را بشناسند و به کار ببرند. اما در پایه ی اول ، شناخت و به کارگیری شش رنگ قرمز، زرد ، آبی ،نارنجی ، سبز و بنفش لازم است.
مداد رنگی متداول ترین و در دسترس رتین وسیله ی رنگی برای بچه هاست.هنگام نقاشی از نوک ، پهنا و تراشه ی مداد رنگی استفاده می شود. نوک مداد رنگی برای کشیدن خطوط گوناگون و پیاده کردن طرح بسیار مناسب است.
توصیه هایی برای اجرای برنامه ی نقاشی
1- کودکان ،همان گونه که در راه رفتن ، صحبت کردن ، گریه کردن و خندیدن شیوه ی مخصوص به خود را دارند، در نقاشی کردن نیز روش خاص خود را می یابند.
2- هیچ کودکی مجبور نیست نقاشی بکشد بلکه معلم می تواند همه ی دانش آموزان را تشویق کند و به طور غیرمستقیم به آن ها کمک کند تا نقاشی بکشند. در صورتی که کودکی اصلاً تمایل به نقاشی کشیدن ندارد ،می تواند هر فعالیت هنری دیگری را که مورد علاقه ی اوست و به فضای کلاس لطمه نمی زند (تمرکز دیگران را از بین نمی برد.) انجام دهد. تاکید زیاد معلم بر یک فعالیت یا اصرار او بر انجام دادن کاری خاص هم ضرورت ندارد. در مواردی ، کودکان تمایل به انجام دادن بعضی از برنامه ها ندارند ، زیرا با روحیه شان تطبیق نمی کند . اگر آن ها را به نقاشی کشیدن مجبور کنیم، ممکن است نقاشی خود را پاره کنند. معلم آگاه سعی می کند با هدایت کودک به فعالیت مناسب و مورد علاقه اش ، مانع به وجود آمدن چنین شرایطی شود.
3- برای ایجاد انگیزه ،در شروع کار ، تشویق و جلب اعتماد کودکان اهمیت زیادی دازد؛ به این ترتیب کودکان در می یابند که هر چه بکشند زیبا و جالب است و با اعتماد به نفس و شهامت بیشتری به فعالیت می پردازند.
4- در پایه ی اول ابتدایی تاکید بر چیزهایی که برای کودکان آشنا، ملموس و دوست داشتنی هستند، بسیار مفید است. ارائه ی موضوع جلب ،جدید و متناسب با روحیه ی بچه ها که با زندگی آن ها ارتباط نزدیک داشته باشد ، انگیزه ی خوبی برای شروع کار است. بسیاری از موضوعات تخیلی ، هم باعث شادی و نشاط بچه ها می شود و هم انگیزه ای قوی برای کار ایجاد می کند،مانند سفر به کره ی ماه ،بالن سواری، سرسره بازی روی رنگین کمان ، پرواز در آسمان با بال پرندگان و زندگی بدون جاذبه ی زمین.
5- در هر برنامه،ارائه ی موضوعات متنوع از ساده به مشکل زمینه های درک کامل مباحث را فراهم می آورد؛ برای مثال ، در پایه اول ، برای نقاشی با موضوع معین می توان از یک نوع گل یا حیوان دلخواه کودکان ،صورت انسان، اشیاء جالب و مورد علاقه ی کودکان در برنامه ها استفاده کرد . در مرحله ی بعد، بچه ها می توانند انسان را با اجزای بدنش نقاشی کنند.
در پایه دوم ، نقاشی از انواع گل ها ،میوه ها ،حیوانات با توجه به فضای اطراف و در پایه ی سوم مراحل رشد گیاهان ،حیوانات و فصل های سال مناسب است.
6- پس از هدایت دانش آموزان برای انتخاب موضوع مناسب ، در مورد جنبه های مختلف آن از بچه ها سؤال کنید . سوال و جواب باعث تمرکز فکر روی موضوع می شود و قدرت تخیل آن ها را بارور می کند به این ترتیب ،ابتدا موضوع در ذهن بچه ها تصویر می شود و سپس ، نقاشی آغاز می گردد. انتخاب جزئیات موضوع و شکل و اندازه و رنگ و محل قرارگیری آن ها در صفحه، به دلخواه دانش آموز است.
7- به کودکان بیاموزید که قبل از شروع نقاشی، در مورد موضوع خوب فکر کنند، آن را در ذهن خود مجسم کنند یا در خیال خود بسازند و بعد، هر چه را به نظرشان می رسد، بکشند. بهتر است این روش برای آن ها به صورت عادت درآید.
در پایه ی اول ، بهتر است کودکان را تشویق کنیم که شکل های محیط خود را پیدا کنند و نام هر یک را بگویند؛ تفاوت های آن ها را تشخیص دهند و ویژگی های آن ها را به خاطر بسپارند. کودکان در این پایه باید بدانند که هر چیز چه رنگی است؟
8- با ارائه ی برنامه ی مناسب ، روش صحیح کار و استفاده و نگهداری از ابزارها را به کودکان بیاموزید. آن ها آزادند با هر ابزار و ماده ای که در اختیار دارند ، نقاشی کنند و برای این کار ابتکار عمل داشته باشند.
9- برخی از دانش آموزان ابتدا می گویند که نمی دانند موضوع مورد نظر را چگونه نقاشی کنند یا نمی توانند آن را بکشند.برای این کودکان، از روش دایره ها کمک بگیرید. از آن ها بخواهید که به جای سر حیوان دایره ای رسم کنید که با گردن ، به سرش چسبیده باشد و ...
10- گاهی بعضی از کودکان در رنگ آمیزی هم دچار تردید می شوند و از معلم یا دوستان خود سوال می کنند: «این قسمت را چه رنگی بزنم؟» در این گونه موارد ، می توانید با نشان دادن مداد رنگی هایی به رنگ های مختلف یا دیگر ابزارهای مورد استفاده ، از کودکان بخواهید که زیباترین رنگ را انتخاب کنند و به کار ببرند.
11- مهم ترین موضوع نقاشی در همه ی پایه های دوره ی ابتدایی ، انسان است. توجه به اجزای بدن انسان ، تنوع قد ، وزن ، رنگ پوست، رنگ چشم ، رنگ و حالت مو (مجعد ، صاف)، سن و جنس انسان ها و نیز صورت و اجزای آن و حالت های خنده ، گریه و خشم و نقاشی از آن ها بسیار مهم است. در پایه ی اول برای کشیدن صورت انسان بهتر است ابتدا در مورد انواع رنگ پوست، چشم و مو (حالت فرفری ، مجعد و صاف) ، تفاوت چهره ی زنان و مردان (سبیل و ریش)، کودکان ،جوان ها و پیرها با هم ، استفاده از عینک، کلاه ، روسری ،چادر ، زینت آلات و ... در کلاس گفت و گو شود؛ سپس هر یک از دانش آموزان یک دایره ای بزرگ بکشد و با نمایش دقیق جزئیات ، چهره ی دل خواه خود را رسم کند.
12- تاکید بیش از حد معلم بر کشیدن ، رنگ کردن ، پر کردن صفحه و ... مانع تمرکز کودکان و تفکر آزاد آن ها می شود.از آن جا که یادگیری امری تدریجی است، معلم به مرور و طی سال، زمینه های پیشرفت کودکان را فراهم می کند و از آن ها انتظار ندارد که یک باره ،همه ی موارد را در کار خود رعایت کنند.
13- در پایان زنگ نقاشی ، زمانی برای نمایش دادن کارها و گفت و گو در مورد آن ها در نظر گرفته شده است. این زمان ، صرف چیدن نقاشی ها ، تشویق دانش آموزان ، مشاهده ی همه کارها و گفت و گو در باره ی آن ها شود. دانش آموزان متناسب با شرایط کلاس ، کارها را به نمایش می گذارند. قبل از گفت و گو ، از کودکان بخواهید که همه ی دوستان خود را تشویق کنند. اگر بعضی از دانش آموزان نتوانسته اند کارهای خود را کامل کنند، نقاشی نیمه تمام آن ها را به نمایش بگذارید و تشویق کنید. کودکان می توانند بعد از کلاس ، کار خود را کامل کنند.
در پایه ی اول ، بهتر است ابتدا هر یک از دانش آموزان در مورد نقاشی خود صحبت کنند و پس از چند جلسه ، همه در مورد کارهای یک دیگر به گفت و گو بپردازند.
14- قبل از شروع کار ، نام دانش آموز ، شماره ی کار و تاریخ اجرای کار را پشت آن نوشته و بعد از پایان آن را به ترتیب شماره و تاریخ ، در پوشه ی کار قرار می دهد؛ سپس برگ فهرست فعالیت های هنری را کامل می کند.
نتایج حاصل از اجرای صحیح فعالیت ها
از آن جا که نقاشی ، فعالیتی هنری است که به موازات رشد ذهنی و جسمی کودکان به تکامل می رسد، بر رشد همه جانبه ی دانش آموزان تاثیر مطلوب می گذارد. استفاده از روش های درست یا شیوه های آموزش غیر مستقیم در این فعالیت باعث می شود که :
- فردیت و شخصیت کودک ، سالم رشد کند.
- قدرت تخیل و خلاقیت او فعال شود و او احساس موفقیت کند.
- قدرت بیان آزاد ، شهامت اظهارنظر و ارائه ی ایده های نو را داشته باشد.
- اعتماد به نفس او تقویت گردد و افکار و اعمالش مستقل شود.
- دچار یأس و تردید نشود و برای تصمیم گیری ،مشکل پیدا نکند.
- به هر نوع فعالیت هنری و شخصی علاقه مند شود.
- به قوه ی ابتکار و ابداع خود اهمیت دهد و به جست و جوی راه های تازه بپردازد.
- ارضا شدن از درون را بیاموزد و لذت های بیرونی را جست و جو نکند.
- مفاهیمی چون نظم ، هماهنگی و زیبایی در ذهن او عمیق شوند و در زندگی اش جلوه پیدا کنند.
- با علایق و سلیقه های دیگران آشنا شود و دیگران را همان گونه که هستند بپذیرد.
- توانایی ها و ضعف های خود را بشناسد و در برابر نقد ،انعطاف پذیر باشد.
انواع نقاشی
- پیدا کردن نقاشی اتفاقی
این فعالیت هم جنبه ی بازی و سرگرمی دارد و هم خلاقیت تصویری کودکان را تقویت می کند. در عین حال ،با انجام دادن آن ،کودکان یاد می گیرند که محیط اطراف خود را به دقت ببینند و از درون آن ، چیزی را کشف کنند که دیگران ندیده اند.
مراحل اجرا
1- نقش اتفاقی را روی زمینه ایجاد کنند.
2- پس از آماده شدن نقش های اتفاقی، صفحه را در جهت های مختلف بچرخانند و شکل ها را به دقت ببینند. سعی کنند شکل های آشنا را از میان نقش ها پیدا کنند.
3- پس از یافتن هر شکل با ابزار و وسایل در دسترس ،آن را تکمیل و رنگ آمیزی کنند.
4- نقاشی ها را به نمایش بگذارند.
5- در مورد کارها گفت و گو کنند.
- نقاشی با موضوع معین
پس از تعیین یک موضوع برای نقاشی ، همه ی دانش آموزان تصاویر ذهنی خود را از آن می کشند.در این فعالیت،معلم از توانایی ذهنی هر یک از دانش آموزان در تجسم موضوع و ترسیم آن آگاه می شود. او از این طریق درمی یابد که چه کسی به توجه و کمک بیشتری نیازمند است.
مراحل اجرا
1- با توجه به موضوعات مناسب هر پایه با طرح چند سوال ، به موضوعات دل خواه دانش آموزان پی ببرند.
2- به کمک آن ها ، یک موضوع مناسب را انتخاب کنید.
3- با دانش آموزان در مورد ویژگی های موضوع گفت و گو کنید تا بتوانید آن را تجسم کنند.
4- به هر روش ممکن ، شناخت دانش آموزان را از موضوع ، توسعه دهید.
5- از دانش آموزان بخواهید طرح مورد نظر خود را با مداد رنگی روی کاغذ بکشند.
6- هنگام مشاهده ی فرایند کار بچه ها ، در صورت نیاز آن ها را در مورد کشیدن شکل ها ، پر کردن زمینه ی نقاشی، توجه به جزئیات موضوع و ... راهنمایی کنید.
7- از دانش آموزان بخواهید موضوع خود را کامل کرده و آن را به طور دل خواه رنگ آمیزی کنند.
8- آن گاه نقاشی های تمام شده را به نمایش بگذارند.
9- در مورد نقاشی های ارائه شده ،گفت و گو کنند.
- نقاشی با موضوع آزاد
در این فعالیت ،کودکان براساس میل فطری و نیاز روانی، موضوعات دل خواه را با ابزار و مواد انتخابی خود نقاشی کرده و ایده ها و احساستشان را آزادانه بیان می کنند. آن ها می توانند قطع و رنگ کاغذ یا مقوا را به دل خواه و متناسب با موضوع در نظر بگیرند.
مراحل اجرا:
1- هر یک از دانش آموزان ، موضوع دل خواه خود را انتخاب کند.
2- در مورد موضوع خود فکر کند، آن را در ذهن تجسم کند و اگر دوست دارد، در مورد آن با دیگران به گفت و گو بپردازد.
3- دانش آموزان وسایل مورد نظر را انتخاب و طرح کار را اجرا کنند.
4- پس از تکمیل طرح ،آن را با ابزار دل خواه رنگ آمیزی کنند.
5- در ادامه نیز کارهایشان را به نمایش بگذارند.
6- در مورد کارها گفت و گو کنند.
فعالیت یادگیری و روش اجرای آن در سه پایه ی اول ، دوم و سوم ، یکسان است.
- نقاشی برای قصه
دانش آموزان ، پس از شنیدن یک قصه یا خاطره در کلاس ، می توانند صحنه ی دل خواه خود را انتخاب کنند و آن را به گونه ای که تجسم کرده اند، بکشند. این فعالیت تلفیقی از قصه گویی و نقاشی است. تصاویری که از شنیدن قصه در ذهن کودکان ایجاد می شود، خلاقیت تصویری آن ها را پرورش می دهد. انتخاب قصه ای که تصاویر جالبی در ذهن ایجاد می کند اهمیت زیادی دارد.
مراحل اجرا:
1- قصه یا خاطره ای را که دانش آموزان در جلسه ی قبل شنیده اند بر ایشان یادآوری کنید تا آن را در خیال خود مجسم کرده و یک صحنه را برای نقاشی انتخاب کنند.
2- از دانش آموزان بخواهید طرح صحنه ی دل خواه را با مداد رنگی و با اجزای بزرگ روی کاغذ بکشند.
3- با مشاهده ی فرایند کار ،دانش آموزان را در مورد کشیدن شکل ها ،توجه به جزئیات موضوع و پر کردن زمینه ی نقاشی با هر چه در فضای اطراف وجود دارد، راهنمایی کنید.
4- از دانش آموزان بخواهید پس از تکمیل طرح ، قسمت های مختلف آن را رنگ آمیزی کنند.
5- نقاشی های تمام شده را به نمایش بگذارند.
6- در مورد نقاشی های ارائه شده گفت و گو کنند.
فعالیت یادگیری در پایه ی اول: در پایه ی اول هر دانش آموز یک صحنه از قصه را انتخاب و نقاشی می کند. معلم ، انتخاب کودک را تایید و او را به کشیدن صحنه ی مورد علاقه اش ،تشویق می کند. سپس ، جزئیات موضوع و ارتباط میان صحنه های مختلف تاکید می کند (به خصوص برای دانش آموزانی که به کمک بیشتری نیاز دارند.) این فعالیت در پایه ی اول به صورت فردی انجام می شود. کودکی را که صحنه ی اوج قصه را از زاویه ی دید جالبی نقاشی می کند، بیشتر تشویق کنید. معلم نقاشی های بسیار متنوعی از یک قصه را می بیند و برخوردهای متفاوت کودکان با قصه را درک می کند.
- کامل کردن نقاشی ناتمام
دانش آموزان در این فعالیت ،هم فکری و همکاری را هنگام نقاشی کردن تجربه می کنند. برای آشنا کردن کودکان با برنامه ی کامل کردن نقاشی ناتمام ، معلم ابتدا زمینه ی مناسب را فراهم می آورد. استفاده از بازی های خلاق تصویری، در دقایق آخر هر ساعت درسی علاوه بر این که باعث رفع خستگی دانش آموزان می شود، اجرای فعالیت های برنامه ی هنر را سهولت می بخشد. کودکان به تدریج با شکل حروف الفبا، اعداد ،انواع خطوط و علامت ها آشنا می شوند و نحوه ی به کارگیری هر یک را می آموزند.
در فعالیت کامل کردن نقاشی های ناتمام، بازی های تصویر در خدمت اهداف تربیتی قرار می گیرند.در این فعالیت ، کلاس به گروه های دونفره تقسیم می شود. وظیفه ی تشکیل گروه را به عهده ی دانش آموزان بگذارید تا اعضای گروه دوست و هم فکر باشند. در این فعالیت، دانش آموزان ذهنیت خویش را با آن چه دوستش کشیده است، هماهنگ می سازد و نقاشی را کامل می کند.
فعالیت یادگیری در پایه ی اول : در پایه ی اول بهتر است معلم این فعالیت را در اواسط سال تحصیلی اجرا کند که کودک تجربه های دیگری در زمینه ی نقاشی (نقاشی با موضوع معین، نقاشی برای قصه، ...) به دست آورده است با روش کار آشنا شده و در استفاده از ابزار و مواد، مهارت نسبی پیدا کرده است.
مراحل اجرا در پایه ی اول:
1- دانش آموزان به گروه های دو نفره تقسیم می شوند.
2- هر گروه ، موضوع دل خواه خود را پس از هم فکری انتخاب می کند.
3- اعضای گروه در مورد موضوع انتخابی گفت و گو می کنند.
4- اعضای گروه ، اطلاعات و مشاهدات خود را با یک دیگر در میان می گذارند.
5- اعضای گروه در باره ی این که ابتدا کدام بخش موضوع را بکشند، توافق می کنند.
6- هر دو عضو گروه ،به طور هم زمان بخش توافق شده را روی کاغذهای جداگانه می کشند و رنگ آمیزی می کنند.
7- سپس با توافق یک دیگر ،نقاشی نیمه تمام را با هم گروه خویش عوض می کنند.
8- هر دانش آموز نقاشی ناتمام هم گروهی خود را کامل و رنگ آمیزی می کند و شکل های دل خواه خود را متناسب با موضوع، به آن اضافه می کند.به این ترتیب، نقاشی کامل اجرا می شود که هر یک از اعضای گروه، نیمی از آن را کشیده است.
9- گروه ها نقاشی ها را به نمایش می گذارند.
10- در مورد نقاشی ها و جنبه های مثبت کار گروهی گفت و گو می کنند.
11- هر یک از اعضای گروه ، نقاشی هم گروه خود را به خانه می برد.
چاپ
چاپ ، فعالیتی جذاب برای ایجاد نقوش متنوع رنگین است. در فعالیت چاپ دستی، با استفاده از مُهرهای گوناگون می توان به سادگی و با سرعت ، سطح بزرگی را نقش دار، رنگین و زیبا کرد. مهرهای چاپ بسیار متنوع اند. تنوع روش های چاپ هم بسیار زیاد است.
در پایه ی اول ابتدایی، فعالیت چاپ دستی با استفاده از مهرهای آماده اجرا می شود:
چاپ انگشتی با آب رنگ
مراحل اجرا:
1- دانش آموزان وسایل کار را آماده کنند.
2- سر انگشت خود را خیس کنند و روی یک قرص رنگین آب رنگ فشار دهند تا رنگی شود. در این فعالیت ،از همه ی انگشت ها می توان استفاده کرد.
3- روی کاغذ یا مقوا، تعدادی اثر انگشت در جهات مختلف با رنگ های متنوع ایجاد کنند. برای تغییر رنگ، نوک انگشت خود را با پارچه پاک کرده ، دوباره خیس کنند و در رنگ جدید بگذارند.
4- وسایل و سر انگشت خود را تمیز کنند.
5- با دقت به این اثر انگشت ها نگاه کنند و بگویند هر کدام شبیه چه شکلی است.
6- پس از خشک شدن اثر انگشت ها ، هر یک از آن ها را با مداد رنگی به صورت شکلی آشنا تکمیل کنند.
7- پس از تکمیل همه ی اثر انگشت ها ،کارها را به نمایش بگذارند.
8- در باره ی این برنامه و نقاشی ها گفت و گو کنند.
چاپ انگشتی با گواش
مراحل اجرا:
1- دانش آموزان وسایل کار را آماده کنند.
2- موضوع خاصی را انتخاب کنند.
3- مقدار کمی رنگ در سینی یا ظرف تخت مناسبی بگذارند.
4- سرانگشت خیس خود را با گواش رنگین کرده و موضوع مورد نظر را با چاپ انگشتی نقاشی کنند.
5- پس از خشک شدن نقاشی ها ، آن ها را به نمایش بگذارند.
6- در باره ی کارها گفت و گو کنند.